سه شنبه سوری یا چهارشنبه سوری
(سندی هم از تاریخ مکتوب سیستان)
در سیستان چهار شنبه سوری را در بیگاه روز چهار شنبه بر گزار می کردیم. برای انجام دادن آنهم بیشتر به باغ وباغچۀ اطراف شهر می رفتیم واز فراز بوته های آتش زده می پریدیم، باهمان خطاب معروف به آتش که «سرخی تو از من وزردی من ازتو».
حالا در، احتمالاً، سراسر ایران این مراسم را در عصر روز سه شنبه انجام می دهند که البتّۀ ازنظر زمان برگزاری غلط است.
برای اثبات این اشتباه لازم نیست به تواریخ نگاه کنید، کافی است فقط فرهنگ زنده یاد استاد محمّد معین را بنگرید تا مدعّای ما به ثبوت برسد.
وامّا سند سیستانی مربوط به چهارصدسال پیش از این وبه نقل از «احیاءالملوک»نوشتۀ ملک شاه حسین سیستانی:
«...قضارا آن شب چهار شنبه سوری بود واز طرفین جوانان مصلّح رفت وآمد داشتندوشب به نصف رسید.جمعی عرض کردند که امشب در نحوست از صبح چهار شنبه مذموم تر است،اولی آن است که به دولتخانۀ راشکک معاودت واقع شود وجشن چهارشنبه سوری بگذرد ومیرزا[شاهزادۀ صفوی] نیز در باغ ومنزل شما که در جارونک است بالشکروتبع خود بروز آورد وآن روز را به شب آورد، روزپنج شنبه این مصالحه استحکام یابد. از طرفین به این رضاداده، ملک الملوک[شاه کیانی سیستان] از قریۀ زنگاب توجّه به جانب دولتخانه فرمود وروز چهار شنبه ترتیب جشنی دادکه یاد از بزم کیخسرو ومجلس پرویز می داد. زُهره که خنیاگر افلاک است در پس پردۀ مغنیّان آن مجلس روی به آب انفعال پوشیده، به سرودمطربان ونغمۀ مغنیّان وبر آواز شاهنامه خوانان وقصّه خوانان آن جمع که پس از چندین رزم یافته بود، انجام یافت وصبح پنج شنبه ملک با لشکر مظفّرومنصور رو به جارونک آورده...»( احیاءالملوک به اهتمام دکتر منوچهر ستوده، صص249-250).
از نوشتۀ بالا افزون بر این که پیدا می شود که از دیرینه روزگاران چهار شنبه سوری در ایران وسیستان در بیگاه روز چهار شنبه بر گزار می شده است، این باور هم تأیید می شود که از دیر باز تا کنون، چهار شنبه سوری را برای این برگزار می کرده اند که آخرین چهارشنبۀ سال را هم به خجستگی وفرخندگی وبدور ازهرناروایی به سررسانده اند. باوری که تا کنون هم در سیستان رایج است.
موضوع قابل توجّه دیگری که از این روایت پیدا می شود این است که چهار شنبه در سیستانِ زیر حکومت شاهان کیانی با چه فرّ وشکوهی بر گزار می شده است.
وامّا از کی چهار شنبه سوری بدل به سه شنبه سوری شد؟
به گمان از زمانی که توان حکومتی ایرا ن از شرق به غرب رفته است، این جشن هم مثل بسیار ی دیگر از مسائل فرهنگی وادبی اندکی تغییر یافته است وبویژه پس از پدید آمدن رادیو وپس از آن تلویزیون در ایران، این باور اشتباه تهرانی ها وشاید دیگر ایرانیان نیمۀ غربی ایران هم در گسترۀ ملّی پخش وهمه گیر شده است.
با همۀ آنچه گفت شد، مهمّ این است این آیین دیرین هنوز به جاست و مهم تر این که در برگزاری آن اجماع ملّی وجود دارد.
ودر پایان این که دوستان فکر نکنید هرچه شایع شده است درست است وباور های بومی شما بکلّی بی ارزش است. در بسیاری موارد(نه در همۀ موارد) باور های بومی، شهرستانی وروستایی شما
در ست تر است.
جواد محمّدی خمک
سه شنبه- 27 / 12 / 1392 خورشیدی.