بسمه تعالی
موضوع
بررسی فواید و مضرات رنگ های طبیعی وشیمیایی در صنایع دستی سیستان و بلوچستان
تحقیق
سیستانا مهماندوست
عنوان پروپوزال : بررسی عوامل موثر بر جایگزینی رنگهای شیمیایی به جای رنگهای طبیعی در صنایع دستی سیستان و بلوچستان
واژگان کلیدی: رنگرزی، رنگرزی سنتی، رنگرزی شیمیایی(مصنوعی)
بیان مسئله
رنگرزیهنریاستكههمنیازمندذوقودیدهنریاستوهمدقتوكارآزمودگیصنعتیرامیطلبد. رنگرزیعلمی است که طی آن ماده رنگی در شرایطمعینی از درجه حرارت و زمان، بر الیاف و یا کالای منسوج از نوع معینی اثر می گذاردو آن را رنگ می کند(جهانشاهی،1375).تاریخ رنگرزی به طور دقیق مشخص نیست ولی کارشناسان عقیده دارد انسانهای اولیه «پس از تهیه لباس، از خاک های رنگین یا عصاره گیاهان و میوه ها موادی به دست آوردند و جامه ها را با آن رنگ کردند و به این ترتیب لباس رنگی مخصوص برای فرمانروایان درست شد و هنر رنگرزی نیز در خدمت بشر قرار گرفت( وزری، 1350).
پژوهش هاي باستان شناسي مؤيد آن است كه ايرانيان در رنگرزيمانند ساير اقوام و ملل قديم بسيار با تجربه بوده و مواد رنگزايي كه در منسوجات خودبه كار مي برده اند، بسيار با ثبات و چشمگير بوده است(صدری،1381).دسته اي ازگياهان داراي رنگينه ها يي با ثبات عالي و متوسط هستند و در رنگرزي سنتي نقش مؤثريدارند. روناس، اسپرك، نيل، گل بابونه، برگ انگور عسگري، چغندر، پوست پياز، برگ درختتوت، وسمه، گل رنگ، گل جعفري، برگ انجير، پوست انار، بلوط، پوست گردو، هليله، سماق،زعفران، جا شير و غيره از گياهاني هستند كه در ايران يافت شده و از مواد رنگزایآنها در رنگرزي استفاده مي شده است(صوراسرافیل،1378).
رنگرزي طبيعي که در قديم افتخاري در هنر ايران و ايرانيان بود به فراموشي نزديک شده است.در گذشته هميشه از رنگ‌هاي طبيعي در رنگرزي هنرهاي سنتي و صنايع‌دستي استفاده مي‌شد. رنگ‌هاي طبيعي هميشه در طبيعت به صورت فراوان يافت مي‌شد و هنرمندان مي‌توانستند به صورتي معقول و منطقي از آن‌ها به گونه‌اي استفاده کنند که اين گونه مواد تخريب نشود.
مواد اوليه رنگرزي طبيعي مزيت‌هاي بسياري داشته و دارند. چراکه در پيرامون ما وجود دارند و رايگان هم تهيه مي‌شوند. علاوه بر اين بررسي‌هاي گوناگون و فرش‌هاي قديمي موجود در موزه‌هاي ايران و جهان همگي مؤيد اين مطلب است که رنگ‌هاي طبيعي بسيار مقاوم و با ثبات هستند(افشار،1380).
پیشرفتهایصنعتیوتغییرنظامتولید،همینطورمشكلاتدرتهیهوگاهمقرونبهصرفهنبودنرنگهایگیاهی، محققانرابرآنداشتتادستبهتهیهتركیباتجدیدیازموادشیمیاییوتولیدرنگازآنهابزنند.
از جمله مناطقی که که به شیوه سنتی رنگرزی در انها رایج بوده است می توان به استان سیستان و بلوچستان اشاره کرد، که متاسفانه بنا به دلایلی نه تنها رنگرزی به شیوه سنتی در ان از بین رفت بلکه می توان گفت صنایع دستی این منطقه نیز دچار رکود شده است.
از مهمتری عواملی که باعث استفاده ی بیشتر رنگهای شیمیایی شده است می توان به شید رنگی گسترده، قیمت ارزان، روش تهیه و رنگرزی ساده، شفاف بودن رنگهای حاصله، تولید دوباره یک رنگ و در نهایت مقرون به صرفه بودن اشاره کرد. به طوری که با پیشرفت علم در زمینه های مختلف خصوصا صنعتی، دستیابی به روش های جدید تولید و صرفه جویی در وقت و هزینه روی اوری بشر به استفاده از رنگهای شیمیایی را بیشتر نموده است. به طوری که می توان گفت کمیت تولیدات مهمتر از کیفیت انها مطرح شده است.
با توجه به مطالب فوق می توان سوالات زیر را مطرح نمود:
1. علت جایگزینی رنگهای شیمیایی به جای رنگهای طبیعی در صنایع دستی سیستان و بلوچستان مانند قالی، گلیم و ... چیست؟
2. میزان تولید صنایع دستی با استفاده از رنگهای شیمیایی نسبت به رنگهای طبیعی چگونه می باشد؟
3. چه عواملی باعث استقبال مردم از رنگهای شیمیایی در مقایسه با رنگهای طبیعی می شود؟
4. استفاده از رنگهای شیمیایی چه ضرباتی به اقتصاد رنگرزی سنتی وارد اورده است؟
5. دوام محصولاتی چون گلیم به شیوه رنگرزی سنتی چه تفاوتی با رنگرزی شیمیایی دارد؟
اهمیت و ضرورت تحقیق
حضور رنگ در مناطقی از کره زمین حاصل امیزش انسان با طبیعت است. در ایران تغیرات موجود در شرایط زیست و شیوه زندگی که بموجب طبیعت چهار فصل به وجود امده است موجب تنوع و گسترش هنر برامده از نوعی نیاز روحی می باشد. که ان را می توان در رنگهای متنوع موجود در محیط زندگی مشاهده کرد.
رنگرزی سنتی در بافته هایی چون قالی، گلیم، پارچه و ... در سیستان از بین رفته است. لیکن در این میان می پردازیم به صنعت رنگرزی طبیعی و ماندگاری بافته هایی که هم اکنون نیز زینت بخش موزه ها و خانه هایی است که می توان از میان طرح و رنگ و نقش انها، به اداب و سنن یا خواستگاه فرهنگی و اندیشه زیباشناسی حاکم بر ان منطقه با توجه به شرایط اقلیمی ، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ان زمان پی برد.
رنگرزي سنتي با وجود تفاوتهاييكه در مناطق مختلف وجود دارد، داراي فرمول مشخصي است. ابريشم يا پشمي كه با موادگياهي رنگرزي مي شود داراي نوعي جذابيت و زيبايي است كه به مرور زمان و در اثراستفاده و قرار گرفتن در معرض نور و مواد قليايي و .... نه تنها از ارزش آن كاستهنمي شود، بلكه به ثبات و درخشندگي آن نيز افزوده مي شود. علاوه بر اين، رنگ هايسنتي ( گياهي و حيواني) حاصل تجربه صدها ساله مردمان سخت كوش سرزميني است كه هموارهبا اقتباس از طبيعت به زندگي خود رنگ بخشيده اند، به اين سبب از ارزش معنوي و ماديبسياري برخوردار هستند.رنگرزی در کارگاه های کوچک رنگرزی در کارگاهای بزرگ و کارخانجات مربوطه معمولا به وسیله ی افراد ماهرانجام می گردد،ومدیران و سرکارگران امور انجام شده از مرحله ی خریدرنگ،برپایی حمام های رنگ،رنگرزان را کنترل نموده زیرنظر میگیرند.بنابراین در این مورد، ندانم کاری مهمی رخ نمی دهد.اما این صاحبان کارگاهای کوچک اند که بر اثر نداشتن متخصصان در هر مورد از کار فرش بافی و ....و اینکه بافندگان خود رنگرزی را هم انجام می دهد در هر مورد بویژه برای رنگرزی که مختصر اشتباه در ان زیانهای بزرگی را بر اساس کار وارد می سازد وقت کافی معمول می دارد.(دانشگر، 1372،ص 255،256)
از جمله گیاهانی که در سیستان جهت رنگ نمودن صنایع دستی چون گلیم، فرش، پارچه و ... مورد استفاده قرار می گرفته است می توان به انار (ناش) جهت رنگ زرد مایل به نارنجی، گز (بنفش) برگ تاک،(سبز) چغک(کهورچه) رنگ چینی.خنجک(بنه کوهی).روناس(قرمز) و .... جهت رنگ امیزی استفاده می نمودند. که علی رغم اسیب ناپذیر بودن رنگهای گیاهی، رنگهای مضر و مخرب شیمیایی جانشین انها شدند (مهربان،1386).
همچنین رنگهای شیمیایی به دلیل رنگ پریدگی نایکنواخت و تخریب الیاف در بلند مدت، چندان تضمینی نیستند. فرآيند رنگرزي بر پايه مواد رنگزاي طبيعي از نظر زيست محيطي و كاهش آلايندگي صنعتي داراي اهميت بوده و بطور روز افزون نيز مورد توجه قرار مي گيرند.
پیشینه ی تحقیق
ناصر اوکتایی در کتاب هنر رنگرزی با گیاهان به سال 1363 به چگونگی رنگرزی در بافته ها پرداخته است .در سال 1371 اقای علی حصوری در کتاب فرش سیستان به رنگرزی سنتی در فرش و گلیم سیستان پرداخته است. در سال 1378 خانم شهرزاد تیموری در رساله کارشناسی فنی صنایع دستی تحت عنوان گلیم سیستان به موضوع رنگهای سنتی و شیوه رنگرزی سنتی در منطقه اشاره نموده است.
اقای احمد علیزاده ابراهیمی در سال 1378 در کتاب رنگرزی سنتی به بررسی کامل رنگهای طبیعی ، شیمیایی و شیوه رنگرزی در فرش پرداخته است. جلیل ضیاپور به چگونگی نوع پوشاک تنوع البسه های قدیم در کتابی تحت عنوان پوشاک ایرانیان از چهارده قرن پیش پرداخته است.
در کتاب صنایع دستی گیاهی سیستان و بلوچستان تالیف اقای احمد مهربان و خانم شهرزاد تیموری به معرفی گیاهان و مواد طبیعی موجود در منطقه جهت رنگرزی پرداخته اند.
اهداف تحقیق
این تحقیق جهت دستیابی به اهداف زیر انجام خواهد گرفت
1. بررسی دلایل استفاده از رنگهای شیمیایی در منطقه سیستان و بلوچستان
2. دلایل کاهش شدید کاربرد رنگهای طبیعی در منطقه سیستان و بلوچستان نسبت به گذشته
3. بررسی تاثیر استفاده از رنگهای شیمیایی بر محصولات مربوطه
4. بررسی تاثیر عدم کاربرد رنگهای طبیعی بر حرفه های مربوط به این صنعت
منابع و ماخذ
1. افشار ویكتوریا ، فرآیند و روشهای رنگرزی الیاف با مواد طبیعی ، انتشارات یساولی ،1380
2. تیموری شهرزاد، پایان نامه جهت اخذ کارشناسی فنی صنایع دستی« گلیم سیستان» به راهنمایی مهندس سالاری ، مصطفی نژاد ، 1378
3. جهانشاهی ویکتوریا، فرایند روشهای رنگرزی الیاف با مواد طبیعی، 1375
4. حصوری علی، فرش سیستان، چاپ اول انتشارات فرهنگان، 1371
5. صدری نسرین، رنگرزی الیاف و نخ، پشم، ابریشم، پنبه مورد مصرف در، فرش و سایر زیراندازها و دست بافتها، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1381
6. صوراسرافیل شیرین ، رنگهای ایرانی ، ناشر موسسه تحقیقات فرش دستباف ، بهمن 78
7. مهربان احمد، تیموری، صنایع دستی گیاهی سیستان و بلوچستان چاپ اول زاهدان انتشارات تفتان،1386
8. ورزي منصور، هنر و صنعت قالي در ايران ( مشتمل بر سيري در تاريخ رنگرزي و طرح و بافت قالي ) ،انتشارات رز،1350
9.دانشگر احمد،فرهنگ جامع فرش ایران،انتشارات دی،چاپ علامه طباطبایی،1372