در غیاب متون نوشتاری و دقیق برای بازسازی سازمان اداری و کنترل اقتصادی جوامع باستان باید از شواهد و ابزارهای اقتصادی از جمله مهر و موم استفاده نمود. پژوهشگران همواره تاکید کرده اند که ارتباط مستقیمی بین تخصصی شده فعالیت های تولیدی و صنعتی و درجه پیچیدگی اجتماعی قرار دارد. یکی از پیامدهای این دو پدیده ایجاد یک مدل سلسله مراتبی اجتماعی بر مبنای تمایز خطی و عمودی است که معیار تعیین کننده در آن ثروت و تولید اقتصادی است. این ثروت یا ازطریق تولیدات کشاورزی و یا از راه تولیدات صنعتی فراهم آورده می شود.
ظهور پیچیدگی اقتصادی و اداری جوامع در دوران پیش از شهرنشینی و سلسله مراتب احتماعی از ویژگی های جوامع پیچیده است. جامعه شهرسوخته به عنوان یک جامعه پیچیده از ابتدای شکل گیری خود تصویری روشن از فرآیند پیچیدگی و پیچیده تر شده را در اختیار ما قرار می دهد. پدید آمدن متخصصین تمام وقت و حرفه ای، تقسیم کار اجتماعی در اقتصاد شهرسوخته، سازمان اداری و تمرکز مدیریتی و کنترل آن از مباحثی است که به شناخت ویژگی های اجتماعی، سیاسی و اقتصاد معیشتی این جامعه کمک فراوانی می کند. در طی کاوش های محوطه باستانی شهرسوخته از ابتدا تاکنون تعداد بیش از 230 مهر استوانه ای و مسطح سالم یا شکسته بدست آمده که مطالعه آنها می تواند رهگشای ما در بازسازی فرآیندهای اقتصادی مرمدمان شهرسوخته باشد. برای این منظور ابتدا مهرهای مسطح را بررسی می نماییم و سپس به تجزیه و تحلیل مهرهای استوانه ای پرداخته می شود.
الف) مهرهای مسطح
بیشتر مهرهای مسطح شهرسوخته از نوع مهرهای مشبک (Compartmented seals) می باشند. بیشتر این مهر در بررسی های سطحی بدست آمده اند اما با این حال نمونه هایی که از کانکست باستان شناسی هم بدست آمده اند کم نیستند. مطالعه ی مهرهایی که از لایه های باستانی بدست آمده اند این امکان را فراهم می آورد تا تکامل گونه شناسی و نیز دوره های کاربرد آنها را روشن سازیم. مهرهای شهرسوخته از کانتکس های باستان شناسی متنوعی بدست آمده اند. هم این مهرها از منطقه مسکونی و در داخل اتاق ها بدست آمده و هم در منطقه بناهای یادمانی از ساختمان شماره 1 که به احتمال زیاد یک بنای عمومی است. در تدفین های باستانی شهرسوخته تاکنون مهرهای مسطح و استوانه ای زیادی یافت شده است که نشانگر آن است که از دیدگاه مردمان شهرسوخته استفاده از مهرها فقط منحصر به دنیای مادی نبوده است. از گذشته شاید دلیل قرار دادن مهرها در قبور به نوعی از دور خارج کردن آنها (که اشیای شخصی و انحصاری تلقی می شده) بوده است. بویژه مهرهایی که از گورستان شهرسوخته بدست آمده است می توانند اطلاعاتی را در باره رابطه مهر و شخص در اختیار ما قرار دهد. بر اساس مشاهداتی که در گورستان صورت گرفته است، بین مهر و شخص رابطه بسیار تنگاتنگ و نزدیکی بوده است. به گونه ای که حتی در داخل قبور نیز مهر در نزدیکی دست، گردن و یا لگن اطراف متوفی یافت شده است. این امر حکایت از این دارد که این اشیا، یا به دست آنها آویزان بوده، یا به گردن فرد آیزان بوده و یا اینکه به کمر آنها وصل بوده است. بر روی مهرهای شهرسوخته معمولا دو سوراخ وجود دارد که برای آویختن مهر به یکی از اجزای بدن مورد استفاده قرار می گرفته است.
مواد خام و تکنیک های ساخت
بیشترین موادی که برای ساخت مهرها به کار رفته اند عبارتند از کلرایت، کالسیت و نیز مفرغ که از این مواد کلرایت و کالسیت به آسانی از کوه های اطراف شهرسوخته از جمله کوه ملک سیاه بدست می آمده است . غیر از این مواد خام که برای ساخت مهر استفاده می شده است، می توان به مواد دیگری همچون استخوان، صدف (Xancus pyrum)، لاجورد، عقیق و سفال اشاره نمود که برای ساخت مهر استفاده می شده است. مهرهای یافته شده در بررسی های سطحی بیشتر از نوع مهرهای مسطح فلزی هستند که خود می تواند به دلیل استفاده بیشتر فلز برای ساخت مهر در آخرین دوره استقرار در شهرسوخته باشد. در حالیکه در دوره II استقرار در شهرسوخته و بویژه در فاز 6 بیشترین مهرهایی که از لایه های باستانی بدست آمده است را مهرهای ساخته شده از کلرایت تشکیل می دهد. این امر همزمان با اوج تکامل صنعت سنگ و ساخته اشیای سنگی از جنس سنگ های سخت و نرم همچون لاجورد و مرمر و نیز گسترش شهرنشینی در این استقرار می باشد.
تکنیک ساخت مهرهای شهرسوخته متنوع و پیچیده بوده است. این تنوع تکینیک های ساخت در نتیجه تنوع در ماده خام مورد استفاده برای ساخت مهرها بوده است. مهر های مشبک فلزی عموما با تکنیک موم گم شده ساخته شده و دارای فرم های متنوعی می باشد. مهر های فلزی اغلب به اشکال هندسی (دایره، مستطیل، لوزی یا مربع) ساخته شده اند. اما نمونه های زیادی نیز وجود دارد که شکل آنها از دنیای حیوانی، گیاهی و یا انسانی به عاریت گرفته شده است. برای نمونه، چندین مهر به شکل گل چند پر و چلیپایی از شهرسوخته بدست آمده است. مهرهای حیوانی شکل، به فرم بز یا پرنده (به شکل هوبره یا عقاب) و یا به شکل پای انسانی نیز از شهرسوخته بدست آمده است. مهرهایی نیز وجود دارد که فرم آنها با نمونه های شناخته شده کمی تفاوت دارد و باید آنها در دسته مهرهای دارای شکل نا متعارف می توان دسته بندی نمود.
دو تکنیک برای ساخت مهرهای سنگ صابونی استفاده شده است. تکنیک نخست با این ترتیب است که نقوش بر روی مهر به کمک مته های سنگی به صورت نقطه نقطه ایجاد شده و سپس به همدیگر متصل شده اند. بر اساس نمونه هایی که تاکنون از کاوش های باستان شناسی بدست آمده است به خوبی می توان این فرآیند را بازسازی نمود. تکنیک دوم کمی ساده تر است و با کمک یک شی نوک تیز و احتمالا یک چکش سبک سنگی نقوس بر روی سطوح کلرایت ایجاد می شده است. در برخی موارد مهرهای دایره ای شکل دارای لبه مضرس می باشند که خاص حوزه هیرمند است و نمونه های مشابه آن از موندیگک بدست آمده است . نقوش موجود بر روی مهرهای شهرسوخته نیز جالب است. تقریبا 90% نقوش موجود بر روی مهرهای سنگی را نقوش هندسی و بویژه نقوش چلیپایی تشکیل می دهد. گذشته از نقوش چلیپایی، موتیف هندسی پیچ در پیچ بسیار بر روی مهر های سنگی شهرسوخته به چشم می خورد. نکته جالب اینکه برخی از نقوش موجود بر روی مهرها بر گرفته از نقوش هندسی است که بر روی ظروف سفالی دیده می شود.
در ارتباط با ابعاد و اندازه ی مهرهای شهرسوخته باید اضافه نمود که این مهرهای از 2 سانتی تا 7 سانتی متر متغیر هستند که مهرهای کوچک احتمالا مهرهای شخصی بوده اند و نمونه های بزرگ مهرهایی بوده اند که به سیستم کنترل مرکزی جامعه تعلق داشته و از سوی قدرت مرکزی اجتماعی مورد استفاده قرار می گرفته است.
ب) مهرهای استوانه ای
در ارتباط با مهرهای استوانه ای شهرسوخته می توان اطلاعات بیشتری ارائه نمود. این مهرها تماما از سنگ شاخته شده اند. موادی که برای ساخت آنها استفاده شده عبارتند از سنگ آهک، مرمر، سنگ کلرایت، لاجورد. نمونه های لاجوردی بسیار نادر است و تاکنون فقط یک نمونه از آن یافت شده است. همانگونه که برای مهرهای مسطح ساخته از جنس لاجورد نیز وضع به همین گونه است. ندرت مهرهای لاجوردی کاملا قابل توجیه است زیرا سنگ لاجورد جز سنگ های نادر است و از اینرو فقط در موارد خاص و استثنایی آنهم از سوی کسانی که تمکن مالی بیشتری داشته اند مورد استفاده قرار می گرفته است.
مهرهای استوانه شهرسوخته دارای نقوش هندسی است اما در برخی نمونه ها نقوش حیوانی نیز بر روی آنها به چشم می خورد. در این میان می توان به اثر مهری اشاره نمود که هیئت ایتالیایی در کاوش های منطقه مسکونی شرقی آن را یافته است و نشانگر حیواناتی همچون سگ سانان، پرنده و مار می باشد. این اثر مهر به دوره اول استقرار تعلق دارد و بسیار به نمونه هایی که اخیرا در کاوش های محوطه باستانی کنار صندل در جیرفت یافت شده و نیز مهرهای شوش شباهت دارد .در یکی از اتاق های منطقه مسکونی شرقی، اتاق CCLXV، چندین اثر مهر یافت شده که بر روی آنها نقش موجودی افسانه ای به چشم می خورد. این نقش دارای سر و نیم تنه انسانی و پاهایی سم مانند می باشد. این موجود افسانه ای کلاهی بر سر دارد که دارای شاخ می باشد. دست ها به کمر زده است و نیم تنه از نیمرخ نشان داده شده است. به نظر می رسد که این موجود افسانه ای مونث است چون می توان به خوبی سینه های زنانه را بر روی نیم تنه آن مشاهده نمود.
در دوره اول شهرسوخته مهرهای استوانه ای از وفور بیشتری برخوردار است و تنوع نقوش آنها نیز بیشتر است. در این دوره مهرها بیشتر نشانگر ارتباطات با سرزمین های غربی می باشد. تعدادی اثر مهر از شهر باستانی اور در بین النهرین بدست آمده که متعلق به اوایل هزاره سوم قبل از میلاد می باشد و نقش آن کاملا با یک مهر استوانه ای بدست آمده از شهرسوخته یکسان می باشد. این نکته نشانگر وجود تجارت میان این دو منطقه می باشد.
مهرهای استوانه ای به نسبت مهرهای مسطح در شهرسوخته کمتر بدست آمده است. با توجه به اینکه پژوهشگران عموما خاستگاه اینگونه مهرها را بین النهرین و آسیای جنوب غربی می دانند، گسترش نفوذ آنها تا سرزمین های شرقی فلات ایران نشانه تماس های تجاری و مبادلات اقتصادی با سرزمین های غربی و بویژه بین النهرین است. در دوره اول شهرسوخته این نکته بویژه بیشتر مشهود است. در این دوره علاوه بر مهرهای استوانه ای از نوع جمدت نصز یک لوح آغاز ایلامی هم بدست آمده است که در افق فرهنگی آغاز نگارش و بویژه افق فرهنگی اروک قرار می گیرد. نقوش جانوران خیالی و یا احتمالا افسانه ای بر روی مهرهای شهرسوخته در دوره اول کاملا با نمونه های شناخته شده در دوره جمدت نصر (حدود 3000 قبل از میلاد) در بین النهرین شباهت دارد. این مهرها به همراه لوحه آغاز ایلامی به خوبی در افق فرهنگی آغاز ایلامی قرار می گیرد.
لوحه آغاز ایلامی شهرسوخته
از شهرسوخته تاکنون یک لوحه آغاز ایلامی بدست آمده است که به نمونه های بدست آمده از اروک و شوش شبهات دارد. این لوح از گل ساخته شده و به شکل بالشتک مستطیل است و در هر دو طرف پشت و رو پرداخت شده است. لوح شهرسوخته همچنانکه قبلا گفته شد با نمونه های بدست آمده از لایه های 13 تا 16 شوش شباهت دارد. علائم نگاشته شده بر روی این لوحه از چپ به راست نوشته شده و فقط شامل یک خط در قسمت فوقانی لوحه می شود. نخستین علامتی که بر روی لوحه وجود داردیادآور علائمی است که بر روی لوحه های شوش دیده می شود و نشانگر عدد 322 می باشد. علامت دوم در شهرسوخته هنوز بطور کامل شناخته نشده است. در مجموع در ارتباط با علائم موجود بر روی لوحه شهرسوخته نمی وتان به قطعیت گفت که آیا نشانگر یک کالا یا یک بنگاه اقتصادی و یا هر دوی آنها است.
به عنوان نتیجه گیری از آنچه در بالا در ارتباط با مهرهای استوانه ای بیان گردید، به نظر می رسد که مهرهای دوره I شهرسوخته، تاریخ آنها همزمان با پایان دوره جمدت نصر (3000 قبل از میلاد) و آغاز سلسله های قدیم می باشد. این مهرها بدون شک متاثر از سنت ایلامی و بین النهرینی (بویژه مهرهای حوزه دیاله در شمال بین النهرین) است. وجود این اشیا در شرق ایران و در منطقه سیستان در واقع مهمترین دلیل بر وجود ارتباطات و نیز شبکه مبادلاتی است که دنیای شرق را به غرب متصل می شاخته است. اغراق نخواهد بود اگر بگوییم که شهرسوخته در منتهی الیه شرق فلات ایران بعنوان مفصل و پیوند دهنده دو قطب تمدن بشری شرق و غرب در هزاره سوم قبل از میلاد، عمل می کرده است.
گذشته از این، این مهرها حکایت از آن دارند که تمدن ایلامی تا سرزمین های دور دست شرقی گسترش داشته و با حلقه های واسط نفوذ خود را گسترش داده و مواد خام مورد نیاز خود را تامین می کرده است. به همین دلیل است که مواد فرهنگی آغاز ایلامی از محوطه هایی بدست آمده است که در این مسیر ارتباطی شرق و غرب قرار داشته است. محوطه هایی همچون تپه یحیی (در دوره IVC)، تل ملیان، تپه سیلک (سیلک IV) و شوش. در هر حال اطلاعات بدست آمده از اين مهر ها و اثرات آنها از نظرهاي گوناگون مهم ميباشند و بويژه براي تصحيح گاهنگاري و پيدا كردن مسير ارتباطات خارجي شهرشوخته بكار گرفته مي شوند.
مهر و موم کردن در شهرسوخته
از دیگر مواد فرهنگی که می تواند اطلاعاتی در باره فعالیت های و نیز کنترل اقتصادی در شهرسوخته در اختیار ما قرار دهد، شواهد مهر و موم کردن ردب انبارها و ظروف سفالین بزرگ، مثل خمره ها می باشد. تعداد ریادی اثر مهر در کنار درب ورودی برخی اتاق ها در شهرسوخته بدست آمده که آشکارا حکایت از عمل مهر و موم کردن آنها دارد. مهر و موم کردن دهانه ظروف و یا درهای انباری در جوامع پیش از تاریخی، عملی است که حکایت از وجود یک سازمان اجتماعی و اقتصادی پیچیده تر دارد. انجام این عمل به معنی آن است که قدرتی مرکزی مکانی را برای حفظ و نگهداری کالا یا مجموعه ای از کالا ها در نظر می گیرد و نظارت می کند که مورد دستبرد قرار نگیرد. از اینرو فرد یا افرادی مسئولیت دارند تا عمل مهر و موم کردن را که در واقع حذف دسترسی دیگران به مکانی خاص یا ظرفی خاص است را به عهده می گیرند. عمل مهر و موم کردن درب ها بوسیله طناب و یک قطعه گل همچنانکه در تصویر زیر دیده می شود انجام می شده است.
وجود بيش از يك اثر مهر و موم در روي بسياري از قطعات گلي پيدا شده همراه با اثر طناب و حصير، نشان دهنده استفاده از آنها براي مهر كردن در انبار ها و يا ظروف بسيار بزرگ انباري بوده است. آثار مهر در روي دهانه ظروف كوچكتر با حجم هاي بسيار كوچك نيز بصورت ديسك هاي گلي گرد و مهر شده ديده شده اند. كليه بقاياي مهر و موم هاي پيدا شده در بناهاي يادماني توسط مهر هاي سنگي و فلزي مهر شده اند. بيشتر اثر مهر ها نشان از شكل هندسي مهر ها دارند كه چهار گوش يا مربع بوده اند. نقوش مهر ها ي فلزي بيشتر هندسي ميباشند اما اثر مهر هاي ديگري كه داراي نقشهاي گياهي، جانوري يا نقش پرنده هستند نيز در ميان نمونه ها ديده شده است.