اشكال، ابعاد و رویکردهای مختلف گردشگری/عیسی ابراهیم زاده

اشكال، ابعاد و رویکردهای مختلف گردشگري

شناخت اشكال مختلف توريسم از اين نظر مهم است كه مي‎توان با تكيه بر آن اولاً، پديده‎هاي مختلف طبيعي و انساني مورد توجه قرار مي‎گيرند، ثانياً: با بهره‎گيري از هر يك از آنها مي‎توان كانون‎هاي جديدي از گردشگري را بوجود آورد. اين موضوع از بعد مزيت‎هاي نسبي در قياس با ديگر فعاليتها نيز قابل توجه است زيرا:

-      پديده‎هاي طبيعي و انساني جاذب گردشگري متنوع، متكثر در فضاي ملي و بين‎المللي گسترده است.

-   بهره‎گيري از آنها بر خلاف سياست قطب تنها به شكوفايي و توسعه كانون‎هاي توسعه كمك نمي‎كند چه بسا كه كانونهاي توسعه نيافته و در انزوا قرار گرفته نيز فرصت توسعه مي‎يابند و اين امر تعادل فضايي و مكاني را در گسترة ملي بدنبال خواهد داشت.

-      با توجه به انتقال قدرت خريد از مبداُ به مقصد، هر يك از كانونهاي جديد منتفع خواهند شد.

-      توليدات مقصد بويژه صنايع دستي جان تازه‎اي خواهند يافت.

-      فرصتهاي جديد از اشتغال با هزينه كمتر در قياس، با ساير فعاليت‎ها ايجاد خواهد شد.

بنابراين در راستاي منافع و مزيت‎هاي ياد شده و در چهار چوب تعريف و انگيزه‎هاي توريست مي‎توان به اشكالهاي زير اشاره نمود:

1-   توريسم تفريحي؛ با بهره‎گيري از تفرّجگاه، جنگلها، سواحل، نواحي كوهستاني حتي كويرها.

2-   توريسم ورزشي؛ با توجه به ويژگيهاي محيطي و شرايط جغرافيايي.

3-   توريسم اجتماعي؛ با اهداف ديدار از اقوام و دوستان، خويشاوندان.

4-   توريسم بازرگاني و تجاري؛ ناشي از شركت در نمايشگاه.

5-   توريسم مذهبي و زيارتي؛ يكي از رايجترين اشكال جهانگردي در سراسر جهان است.

6-   توريسم سياسي؛ به منظور شركت در اجلاس و مجامع بين‎المللي، كنگره‎ها و سمينارهاي سياسي جشنهاي ملي، مذهبي و .....

7-  توريسم تاريخي، فرهنگي و هنري؛ براي آشنايي با آداب و سنن و مواريث فرهنگي بناها و آثار تاريخي با اهداف آموزشي، تحقيقاتي و پژوهشي.

8-  توريسم درماني و بهداشتي؛ با اهداف پزشكي و درماني كه شرايط جغرافيايي نظير آب و هوا، چشمه‎هاي معدني و آبهاي گرم و گل‎فشانها در شكل‎گيري آن مؤثر هستند.

همچنين ميتوان از زواياي ديگري نيز توريسم را تقسيم‎بندي نموده به عنوان نمونه :

گردشگري مكاني

گردشگري از نظر فصلي: توريسم تابستاني، توريسم زمستاني،

گردشگري از نوع مسافرت : گردشگري انفرادي، گردشگري گروهي ( سازمان يافته ).

والن اسميت)valene smith (گردشگري را بر حسب نوع تقاضا كه بيشتر جنبهُ كيفي دارد به هفت مقوله تقسيم مي‎كند و عبارتند از:

1-   كاشف؛ تعداد بسيار محدودي از گردشگران به دنبال اكتشاف هستند و بدين لحاظ با مردم محلي در ارتباط‎اند.

2-    نخبه؛ افراد مستقل به طور ويژه با هدف خاصي از مناطق خارجي ديدن مي‎كنند.

3-    غير رسمي و غيرمتداول؛ تمايل به گريز از شلوغي و ازدحام.

4-    غير معمول؛ بازديد از اهداف ويژه‎اي نظير خطر فيزيكي يا دوري از خطر.

5-   مسافرت گروهي ابتدايي؛ جريان ثابتي از مسافران كه به تنهايي يا گروههاي سازمان يافته كوچك با استفاده از خدمات اشتراكي به مسافرت مي‎پردازند.

6-    مسافرت گروه انبوه؛ تورهاي مسافرتي كه گردشگران را در بازديد از مناطق خارجي راهنمايي مي‎كنند.

7-   مسافرت از طريق قراردادها؛ مسافرتهاي گروهي به مناطق تفريحي كه تا حدودي امكان بسياري از تسهيلات استاندارد شده غربي را با يكديگر مي‎آميزد و در اختيار مسافران قرار مي‎دهد. هر يك از اين مقولات تاُثيرات متقابلي بر جامعه و منطقه ميزبان داردو بطور روزافزون آثار عميقتري در هر يك از مقولات نامبرده احساس مي‎شود ( لي، 1378: 38-37 ). اريك كوهن يك تقسيم بندي ( نوع شناسي )، شناخت هنجاري ارائه مي‎نمايد كه در آن تمايز و تفاوت انواع مسافرتها با هدفي كه مسافر دارد مشخص مي‎گردد :

1-    تفريحي : يكي از معمولترين اشكال گردشگري است كه سفر تنها به منظور رفع خستگي و تنشهاي ناشي از كار صورت مي‎گيردو ساير مسائل اهميت چنداني براي مسافر ندارد.

2-    سرگرمي : زماني كه مسافرت به منظور گريز از دلتنگي و خستگي و يكنواختي محل زندگي صورت مي‎گيرد.

3-   مشاهده : در اين حالت گردشگر به عنوان مسافر مدرني در نظر گرفته مي‎شود كه در جستجوي اسناد و مدارك و اعتبار در زندگيهاي ديگر جوامع است زيرا او معيارها، اسناد و مدارك و اعتبار زندگي در جامعه خود را كامل نمي‎داند.

4-    آزمايشي و تجربي : زماني رخ مي‎دهد كه مسافر شروع به آزمون نوع زندگي ديگران با نوع زندگي خود مي‎نمايد.

5-   موجوديت و ارزيابي خود : اين نوع گردشگر را شخصي توصيف مي‎كند كه به دنبال تجربه مسافرت به يك روحيه جديد دست يافته باشد ( همان : 39-38 ).

والن اسمیت نیز به سهم خود پنج نمونة بزرگ از جهانگردی را، که به نوع اشخاص در سفر و استفاده کننده از تعطیلات بستگی دارد، مطرح می­کند :

نخست؛ جهانگردان قومی که در جستجوی جمعیت­های باستانی­اند تا بتوانند آداب و رسوم و عادات آنان را بشناسند؛اینجاجهانگرد به قوم­شناس و کاشف نزدیک است.

دوم؛ جهانگردی فرهنگی است که در آن جهانگردان جوامع روستایی را به منظور دیدن و شناختن هنرهای عامه و شنیدن موسیقی آنان مورد بازدید قرار می­دهند.

سوم؛ جهانگردان تاریخی در پی دیدن گنجینه­ها، کلیساهای جامع، مناطق بزرگ تاریخی و تمدن­های محو شده یا موجودند.

چهارم؛ جهانگردی بوم شناختی نیز وجود دارد که مربوط به نخبگانی است که در جستجوی مناطق بکری مانند آلاسکا، گالاپاگوس و قطب جنوب­اند.

 پنجم؛ جهانگردی سرگرم­کننده، جهانگردی بیشترین تعداد مردم است و با فعالیت­های ورزشی یا گذران اوقات فراغت در ایستگاه­های آب گرم، ساحل­ها یا نقاط برفی همراه است(لانواکار، 1381:74). پاپلي يزدي در يك مقاله تحقيقي از مسأُله تبارشناسي گردشگري نشان داده است كه چگونه در اعصار مختلف گونه و انواع گردشگري تغيير مي‎يابد كه به نوعي تاُكيد بر اين نكته خواهد بود كه تعريف توريسم و گردشگر نيز به تبع آن در حال تغيير است ( جدول شماره 1).

مطابق جدول فوق گرچه ما در مراحل آغازين مدرنيته قرار داريم، اما روند تحول و دگرگوني بگونه‎اي است كه هم عامل حركت و جابجايي در گردشگري كم‎رنگ مي‎شود و هم پديده‎هاي متنوع و متكثري در فرايند ژئوپلتيك گردشگري آينده پررنگ‎تر مي‎گردند.

البته حركت‎هاي گردشگري در انواع و در دوره‎هاي تاريخي خود همواره تحت تاُثير عوامل فرستنده و عوامل جذب كننده بوده و هست. عوامل فرستنده، مجموعه شرايطي است كه موجبات پيدايش يك حركت و جريان جهانگردي را در نقطه مبداُ فراهم مي‎سازد. اين عوامل از امكانات و رفاه مادي از يك سو و مشكلات زندگي شهري از سوي ديگر ناشي مي‎شوند. عوامل جذب كننده نيز مجموعه شرايط و پديده‎هايي هستند كه هر يك مي‎توانند به عنوان جاذبه‎هاي توريستي مد نظر باشند. اين عوامل شامل جاذبه‎هاي طبيعت و چشم‎اندازهاي جغرافيايي، يادمانهاي تاريخي، جاذبه‎هاي فرهنگي، مذهبي و نظاير آن مي‎باشند ( رضواني، 1374: 46 ). سينيور ( 1982 ) عوامل فرستنده و عوامل جذب كننده را تحت عنوان مزيت‎ها و عدم مزيت‎ها ( كاستي‎ها ) بيانان داشته است ( جدول شماره 2).

جدول شماره 2 : ارزيابي خصوصيات يك منطقه گردشگري

ماُخذ. لي، 1378 : 35

صنعت گردشگري در چارچوب رويكردهاي اساسي

-  رويكرد اقتصاد سياسي

 در اين رويكرد تلاش مي‎شود تا نشان دهندكه چگونه گردشگري بين‎المللي در يك نظام اقتصادي جهاني، كه ويژگي‎اش اختلالات و عدم توازن‎هاي شديد است رشد و پيشرفت مي‎كند. اين اختلالات و عدم توازن‎ها به عنوان پيامد مستقيم تسلط مقتدرانه بر جهان سوم ناشي از ايجاد الگوهاي خاص پيوندهاي تجاري و “منطقه نفوذ “پيشين در آن زمان بوده است كه در چارچوب نظريه وابستگي (دهه‎هاي 1960 و 1970) مورد تحليل قرار مي‎گرفت. بريتون (1981) مدلي از صنعت گردشگري را به صورت سلسله مراتب سه‎گانه‎اي ترسيم كرد كه در راُس آن شركتهاي اصلي مادر شهرها، در سطح مياني بنگاههاي مربوط در جهان سوم و در قاعده آن مجموعه‎اي از بنگاههاي محلي كوچك مقياس قرار دارند. اهميت نسبي اين سه سطح را مي‎توان به وضوح در هزينه‎هاي گردشگري مشاهده كرد كه در آن بنگاههاي محلي  تنها به عنوان دريافت كننده سهم كوچكي از كل منابع مالي، بشمار مي‎روند. اليوت (1997) بر آن تاُكيد مي داشت كه در جهان كنوني مقوله توريسم فراتر از يك فعاليت اقتصادي، همواره به عنوان يك پديدهُ اجتماعي و پوياي جهاني داراي پيچيدگيهاي خاص خويش است (محلاتي، 1381: 25-24).

- رويكرد كاركردي

يك شيوه تحليلي‎تر و تا حدودي تعميم يافته در مورد گردشگري بين‎المللي عبارت است از تقسيم فر‎آيند سفر به سه عنصر اصلي يعني يك مرحله پويا كه حركت به سمت مقصد و بازگشت از آن را در برمي‎گيرد با يك مرحله ‎ايستا كه شامل اقامت مي‎شود و يك عنصر تبعي  (نتيجه) كه تاُثيرات اساسي اقتصادي، فيزيكي و اجتماعي را بر محيط توضيح مي‎دهد. اين مقوله‎ها توسط آليسترماتيسون Alister Mathieson و جفري وال Geoffrey Wall به عنوان مجموعه‎اي از بخشهاي مرتبط با هم كه داراي پيوندهاي باز خور در سرتاسر سيستم هستند توضيح داده شده‎اند.اين ديدگاه بر خلاف ديدگاه قبلي به نابرابريهاي موجود در اين صنعت توجه چنداني نمي‎كند و ترجيح مي‎دهد كه به توصيف گردشگران، تاُثيرات گوناگون و انواع مختلف مناطق مقصد بپردازد. بنابراين با توجه به تغييرات شديد اقتصادي، اجتماعي بويژه فن‎آوري در دهه‎هاي اخير تصوير كامل تنها زماني به دست خواهد آمد كه هر دو ديدگاه با هم مورد بررسي قرار گيرند ( لي، 1378: 24-23 ).