رود خانه هيرمند و رژيم حقوقي آن

رودخانه هيرمندو رژيمحقوقي آن

دکتر عیسی ابراهیم زاده

دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری- منطقه ای

مقدمه

رودخانههيرمند جزو رودخانههايعظيم وپرآب دنیا محسوبميشود و به شدت سيلابياست،زيرا قبل ازورود آن بهايرانرودخانههاي متعدد ديگري نيزبه آن ميپيوندد. اينرودخانهدرمرزشرقيكشورايرانازخاكافغانستانواردسيستانميشودو تنهامنبعتأمينآبسيستانمحسوبميشود. حوزهآبگیر این رودخانهدركشور افغانستانقراردارد و بخشی از حوزه آبریز آن در سیستان ایران قرار گرفته است. اينرودخانهازدامنهجنوبيكوههايهندوكشدرحواليكابل سرچشمهميگيردوپسازطيحدود۱05۰كيلومتردرمحليبهنام جاریکه و منطقه عمومی کوهک واردخاكايرانو در سیستان وباشيبمتوسط5/2 درصدامتداد مي یابد. عرضاينرودخانهدرفصلبهاربه۹۰۰مترودرتابستانحداقلبه۳۰۰ متر درچهاربرجكمترميرسد. آوردمتوسطبلند مدت سالانهرودخانههيرمنددرمحليبهنام بالا دستبندكمالخانكهآخرينايستگاهاندازهگيريقبلازايرانوبهفاصله۶۵  کيلومتريمحلورودرودخانهمذكوربهايرانقراردارد؛96/5  ميلياردمترمكعبگزارششدهاست. با این وجود طی 15 سال اخیر با توجه به تغییرات اقلیمی جهانی آورد این رودخانه بشدت کاهش یافته و به کمتر از 150 میلیون متر مکعب در سال رسیده که مشکلاتی را برای ایران و افغانستان در پی داشته است. در عین حال کشور افغانستان علیرغم قراردادهای فی مابین و وجود پروتکل­های بین المللی در این ارتباط، در مسیر این رودخانه سد و بندهایی را احداث نموده که در مواقع کم آبی عملا سهم ایران از آب هیرمند را از بین می برد. در این مقاله این مهم و ابعاد مختلف آن را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.

قراردادها و سوابق رژیم حقوقی هیرمند

معاهدهپاريسكهدرسال١٨٥٧ميانايرانوانگلستانمنعقدشد،سبباستقلال سرزمينافغانستانوجداييآنازايرانگرديد.  اينمعاهدهمتضمنمقرراتيدر خصوصحلوفصلاختلافاتنيزبود . براساسماده(۶)همينمعاهدهدرسال١٨٧٢ مأموريتدادهشدتا  شخصيبهنام گلداسميتازسويانگلستانبهاختلافاتايرانوافغانستانرابرسرسيستانفرونشاند . بخشيازاينرايمربوط بههيرمنداستكهاجمالااعلامميكند:

آبلازمجهتمشروبساختنزمينهايدو طرفهيرمندبايدتأمينشودوهيچيكازطرفيننبايدمبادرتبهاقدامينمايندكه موجبنقصانآبطرفديگرشودوهرگونهاقداميدرقسمتبالادستهيرمندرا منوطبهرضايتايراننمود . بااينحالبهدليلعلامتگذارينشدنمرزبهصورت كاملووجودتفسيرمتناقضدرخصوصحقابهايرانوغیره،اينرأينتوانستبه صورتقطعياختلافراحلنمايد . اينمشكلوانحرافهيرمندوخشكسالي١٩٠٢ باعثشدكهطرفينمجددًاموضوعرابهحكميتدولتانگليسارجاعنمايند . براين اساسيكهيأتانگليسيبهسرپرستيمكماهونپسازتحقيقاتمحليدرآوريل ١٩٠٥رأيحكميتخودرادربارهمسألهآبسيستانصادرنمودكهبراساسآن:

۱. مقدارآبلازمبرايآبياريزمينهايايرانيكثلثازمجموعميزانآبرودخانههيرمندميباشدكهبهداخلسيستانجريانمييابد.

۲. هيچيكازطرفيننبايدبنايانهرياحداثنمايدكهبهموجبآنآبلازم برايشرباراضيزراعيدوطرفتقليليابد.

دولتايرانازقبولرأيحكميتمك ماهونبهسببعدمتطابقآنباواقعياتخوددارينمودوطييادداشتيبهسفارت انگليساعتراضخودرابهرأيحكميتمكهامونبهصورتمفصلاعلامنمود . از جملهاعتراضات،تقليلسهمايرانازرودهيرمندتاميزانيكسومبود . لذااختلاف برسرهيرمندهمچنانباقيبودتااينكهپسازتغييرات١٩١٩درافغانستان،دو كشورخودبهحلوفصلمسالمتآميزپرداختهوازجملهتشكيلكميسيونداوري هيرمندباوساطتدولتامريكاراپذيرفتند . برايناساسدولتامريكاكميسيونسه نفرهايرامامورارائهگزارشكردواينگزارشدرخردادماه١٣٢٠بهدوكشور ابلاغشد. اينگزارشنيزدراكثرمواردبهضررايرانبودوسهمآبايرانرااز۵۰ مترمكعببه٢٢مترمكعبتقليلدادهبودلذادولتايرانرأيكميسيونمزبوررانيز نپذيرفت.

 ازديگرتوافقاتبيندودولتدرخصوصاينرودخانه،قراردادآبرودهيرمند استكهبيندوسفيركبيرايراندركابلووزيرامورخارجهآنكشوردرسال ۱۳۱۷منعقدشدوسالبعدبهتصويبمجلسرسيد . براساسمواد(۱)و(۲)اين معاهدهدولتينايرانوافغانستانموافقتمينمايندكههمهسالههرمقدارآبرودخانه هيرمندكهبهبندكمالخانميرسدبينايرانوافغانستانازبندكمالخانبهبعد بالمناصفهتقسيمشودوبرايآنكهازدهچهاربرجكاليبندكمالخانزائدبرمقدار آبيكهفعلابردهميشودمصرفنگردددولتافغانستانتعهدميكندكهدرفاصله مزبورعلاوهبرانهاريكهجاريبودهوهستنهرديگرياحداثوحتيتعميرننمايد.

مذاكراتومناقشاتدودولتسرانجامدربهمنماه١٣٥١بهتهيهوتنظيميك معاهدهدرموردآبهيرمندونيزدوپروتكليكيدربارهوظايفكميسيونآبو دوميراجعبهحلمسالمتآميزاختلافاتمنجرگرديد. درماده(٢)اينمعاهدهميزانحقابهايراندر سالهاينرماليافوقنرمال  بيستودومترمكعبتعيينشدهاست ودولتافغانستانچهارمترمكعبآب اضافينيزازرويحسننيتميتواندبهايرانتحويلدهد. -سالآبنرمالسالياستكهمجموعجريانآبازاولاكتبرتاختمسپتامبرسالبعددر موضعدستگاهآبشناسيدهراودبررودهيرمند(هلمند)بالاترازمدخلبندكجكيچهارميليونوپانصدونودهزارايكرفيت (معادل۵۶۶۱715000مترمكعب)اندازهگيريومحاسبهشدهاست-.

 درسالهاييكهدراثر حوادثاقليميمقدارجريانآبازسالنرمالآبكمترباشدبهميزانيكهآبكمتر  بودهمقاديرآبتحويليبهايرانتعديلوكمميشودوحسبماده(۵) ایران هيچگونهادعاييبرآبهيرمندبيشترازمقاديريكهطبقاينمعاهدهتثبيتشده استندارد . حتياگرمقاديرآببيشتردردلتايسفلايهيرمندميسرهمباشدو مورداستفادهايرانهمبتواندقرارگيرد.

مجلسينايرانوافغانستانقرارداد۱۳۵۱رادرسال١٣٥٢بهتصويبرساندند .وليمبادلهاسنادبهدليلمناقشاتسياسيداخليدرافغانستان،بهطولانجاميدودر خردادسال١٣٥٦انجامشد.

براثركودتاهايكمونيستيازسال١٣٥٧بهبعدوهجومنيروهايشورويبه اينكشورطي١٤سالوسپسجنگهايداخلي،عملادولتباثباتيدراينكشور حاكمنبودوطياينسالهامعاهدهمذكورمورداجراقرارنگرفتهوافغانهابه صورتخودسرانهبهقطعآبومحرومكردنايرانازحقابهمسلمخوددست مييازيدند. درزمانطالباننيز،هيچگونهرايزنيدراينخصوصبيندوكشور صورتنگرفتواكنونپسازسالهايمتماديجنگهايداخليدولتكرزاي حكومترابهدستگرفتهوامكانآنوجودداردكهفصلجديديدرمناسبات دوجانبهآغازشود.

طيهمينسالهاايجادسدهايذخيرهايدرخاكافغانستانباعثشدهاستكه حتيدرفصولپرباران،آبزايدبرنيازافغانستانبرايآبياريكشتزارهايسيستان ونيزتأمينوتغذيهدرياچههايسهگانههامونكفايتنكند.

حقابهايرانمطابقباقرارداد۱۳۵۱

چنانکه گذشت براساسمعاهدهسال۱۳۵۱كهآخرينموافقتنامهتقسيمآببينايرانوافغانستان است، ميزانحقابهايراندرسالهاينرمالوبالاترازنرمال۸۲۰ميليونمترمكعب استكهبرابر۲۶مترمكعبدرثانيهدرطوليكسالنرمالاست . لازمبهذكراست كهيكسالنرمالعبارتاستازيكسالآبي(ازاولمهرتاآخرشهريورسالبعد) كهآوردرودخانههيرمندبراساساندازهگيرييكايستگاهدرداخلكشورافغانستان برابر 66/5ميلياردمترمكعبباشد . بهعبارتديگراگرآوردرودخانههيرمنددراين ايستگاهبرابراينعدديابيشترباشد،حقابهايرانبرابرمقدارذكرشدهاست . اگرآوردرودخانههيرمنددراينايستگاهكمتراز 66/۵ميلياردمترمكعبباشد،حقابه كشورايراننيزبههماننسبتكاهشمييابد.لازمبهذكراستكه۲۶مترمكعبدرثانيهمتوسطآبتحويليدرطولكل ماههااستوطبقاينپروتكلآبتحويليدرهرماهبرابرجدول زیر است.

منبع: قرارداد حقابه هیرمند 1351 میان ایران و افغانستان

حالنظربهنيازآبيمنطقهسيستانكهاراضيقابلكشتآنبالغبر۱۲۰هزار هكتارشاملاراضيمناطق چهارگانهشهركيونارويي،شيبآبوپشتآبو ميانكنگياستلزومبررسيمجددپروتكلرابراساسنيازواقعيمنطقهميطلبد .براساسآخرينآمارموجودازميزاننيازآبيمنطقهسيستاناعمازشرب، كشاورزي،صنعتوخدماتتوليديوكشاورزيگواهبرنيازحجمآبيمعادل8/1 تا ۲ميلياردمترمكعباست. نتيجهكليحاصلازاقداماتيكهدرزمينهموافقتنامههابهعملآمده،ايناستكهاولا هيچگاهمنافعكاملايراندرآنهامنظورنگرديدهوثانيًاامكاناتيبراياجرايصحيح وعمليآنهافراهمنشدهاست . برايمثالاگرقرارباشدحقابهموردتوافقبا۸۲۰ ميليونمترمكعبمطرحباشدباتوجهبهنيازهايشربروستاهاوشهرهاكهدر درجهاولقراردارد،فقط۷۴۰ميليونمترمكعببرايكشاورزيباقيميماندكهبا اينميزانآبفقطميتوانحدود۵۰هزارهكتارازاراضيراكشتكرد.

ازطرفيتنظيمحقابهبرحسبدرصدبهخصوصدرفصولآبياريكهآورد رودخانهكاهشمييابداين امكانرابرايافغانستانفراهمآوردهاستكههرگونهبرداشتيراازرودخانههيرمندقبلازورودبهايرانبهعملآوردومهمترازهمه اينكهسازههايتنظيمواندازه گيريآبدرمحلتقسيموتحويلآبوجودندارد. همچنينعدمورودآبكافيبههامونهاسببعوارضجنبيبرايحياتزيستي اينمكانهاخواهدشدكهاينخودبهمسائلزيستمحيطيبينالملليارتباطپيدا ميكند.

اینک به نظر می رسد اينمعاهدهنبايدمياندوكشوربهاجرادرآيدوبايدمعاهدهجديديكهجوابگوي نيازهاوحقوقمسلممردمسيستانباشدوباحقوقعرفيبينالملليدرخصوص رودهايمرزيوبينالملليتطابقداشتهباشدجايگزينآنشود.زیرا يكيازاصولعرفيوبنيادينپذيرفتهشدهدرحقوقرودهايبينالمللياصلاستفادهمنصفانهوهمسانومنطقيازآبراهه­هايبينالمللياستكهدرمواد(5­)و (6)  كنوانسيونبهرهبرداريازآبراهههايبينالملليبرايمقاصدغيركشتيرانيبدان تصريحشدهاست.

ماده(۵)اينمعاهدهدولتهايحاشيهآبراههبينالملليرامتعهدميداندكهدرقلمروشان،ازآبراههبهرهبرداريمعقولومنصفانه ايداشتهباشند.

ماده (6)  كنوانسيونمزبورنيزبه عواملمربوطبهبهرهبرداريمنصفانهمعقولومشاركتاشارهدارد .

قسمت(الف)اينمادهبهعواملجغرافياييونيززيستمحيطياشاره ميكندودربخشيديگرلزومتامين نيازهاياجتماعيواقتصاديكشورهاي راموردتوجهقراردادهاست . لكنمتأسفانهمفادمعاهده١٣٥١نهنيازهاياجتماعيواقتصاديمنطقهسيستانراتأمينميكندونهبانيازهايزيست محيطيمنطقهسازگاراست . ازجملهدرياچههامونكهتاسال۱۳۵۱هنوزبهعنوان بزرگتريندرياچهشيرينكهمأمنپرندگانمهاجر،درمشرقايرانومناطقكويري استموردتوجهبودوبهدليلوجودمزارعونيزارهايانبوهواكولوژيبسيار مطلوبسيستانمحلزندگيومعاشگروههايانسانيزياديبودهاست،درحال حاضروضعيتبسيارنابهنجاريپيداكردهوكويرروزبهروزدرحالپيشروي استوتالابهايهامونبسيارمحدودشدهومراتعاطرافروبهنابودياست.

علاوهبراينميتوانمثالهايديگرينيزآوردكهبراساسآناينمعاهده ناقضاصلاستفادهمنصفانهومعقولازآبراهههايبينالملليودرتناقضباروحكلي حاكمبرنظامحقوقيحاكمبررودهايبينالمللياست.  وليحداقلميتوانگفتبا توجهبهماده(٦)كنوانسيوناستفادههايغيركشتيرانيازآبراهههايبينالمللي،اصل عرفياستفادهمنصفانهومعقولازمنابعطبيعيواصل٢١اعلاميهاستكهلمواصل دوماعلاميهريو،قاعدهاستفادهمنصفانهومعقولازآبرودهيرمندبههيچوجهدر معاهده١٣٥١درنظرگرفتهنشدهاست.